Có những đêm nằm thanh vắng tôi đã nghĩ: con người không sợ đau khổ bằng sợ không ai nhìn thấy mình đang đau khổ.
- Cô đơn nhất là khi không ai hiểu phần mình không nói.
Bệnh viện về khuya không giống phim. Không có nhạc nền. Chỉ có tiếng dép kéo lệt xệt, tiếng máy thở đều như một nhịp kim đồng hồ, và mùi sát khuẩn bám vào tay áo. Ở hành lang ấy, tôi đã gặp rất nhiều "nỗi khổ" không ghi đầy đủ trong sách y văn. Có nỗi khổ nằm dài mỏi trên giường bệnh. Có nỗi khổ ngồi co ro trên ghế nhựa nơi hành lang, ôm một túi giấy đựng kết quả xét nghiệm, như ôm một bản án chưa kịp đọc. Có nỗi khổ đứng lặng ở cửa phòng cấp cứu, chỉ nhìn vào mà không dám bước tiếp còn lại cái thở dài cúi mặt đượm buồn, vì sợ bước vào rồi sẽ phải tin rằng cuộc đời mình đã khác.
Tôi viết cuốn sách này không để dạy bạn "tích cực lên". Tôi cũng không có tham vọng dỗ dành mọi vết thương bằng những câu chữ sáng choang. Tôi chỉ muốn làm một việc tử tế: cảm nhận đủ và đúng nỗi khổ trên hành trình sống của cuộc sống con người, để bạn bớt cô độc trong chính nó.
Tôi đã có hơn 10 năm là bác sĩ. Nghề của tôi khiến tôi đi qua nhiều cánh cửa mà người khác không muốn mở. Tôi đã thấy những gia đình nghèo đến mức phải đếm từng viên thuốc, chia đôi liều dùng để kéo dài thêm vài ngày. Tôi cũng đã gặp những người giàu, rất giàu có đến mức cự phú nhưng mắt lúc nào cũng mất ngủ như thể trong đầu họ có một con chim phượng hoàng hoảng loạn không biết đậu vào đâu. Tôi đã nhìn đôi tay của người thợ xây nứt toác vì xi măng, và đôi tay của một phụ nữ có chiếc nhẫn xanh ngọc to tròn mịn đẹp không tì vết ở đó họ vẫn run run khi nói về một cuộc hôn nhân lạnh đến mức không còn một lời chào. Tôi đã gặp những người sống bên lề xã hội: không giấy tờ, không nhà, không ai chờ ở phía ngoài cửa nơi phòng bệnh. Họ đến rồi đi như một cái bóng. Nhưng cái bóng ấy chắc hẳn cũng biết đau khổ tới cùng cực. Và đôi khi đau khổ trong phận người ấy rất dài và rất nặng….
Có lần, một người đàn ông bế con vào phòng cấp cứu. Đứa bé tật nguyền, thân mình mềm như không có xương, đôi mắt lại sáng kỳ lạ. Người cha không hỏi "có chữa được không", anh chỉ hỏi: "Bác sĩ ơi, con tôi có đau không?" Câu hỏi ấy khiến tôi im vài giây. Tất cả kiến thức, phác đồ, kỹ thuật… bỗng lùi xuống nhường chỗ cho một điều rất con người: ai cũng sợ người mình thương phải đau khổ giày vò một mình mà phải bất lực chứng kiến như thể tay chân đều bị trói chặt bởi những sợi dây thừng tàng hình siết từng vòng theo dòng chảy cuộc sống.
Có lần khác, tôi gặp một bà cụ đến khám một mình. Bà gầy, mùi áo cũ có lẫn mùi khói bếp. Bà nói nhỏ: "Tôi không sao đâu bác sĩ. Con tôi bận không tới được." Nhưng khi tôi kéo tay áo bà lên để đo huyết áp, tôi thấy vết bầm tím cũ mới chồng lên nhau. Tôi hỏi. Bà cười, nụ cười của người đã quen nuốt mọi thứ vào trong. Ở khoảnh khắc ấy, tôi hiểu: có những vết thương không đến từ tai nạn, mà đến từ sự bỏ mặc. Bỏ mặc trong gia đình. Bỏ mặc trong xã hội. Bỏ mặc ngay trong chính trái tim mình.
Ở bệnh viện, người ta nói nhiều về "đau ốm bệnh". Nhưng có một loại đau khác cái đau không kêu thành tiếng. Đau vì không còn ai nhắc tên mình. Đau vì sống giữa nhà mà như ở nhờ cõi tạm. Đau vì phải mạnh mẽ cho mọi người yên tâm, rồi đêm về nghiến răng kèn kẹt đến mỏi cả hàm. Đau vì đi làm, trả nợ, nuôi con, lo cha mẹ… và đến một lúc nào đó, bạn nhận ra mình đã lâu không được ai hỏi: "Hôm nay bạn có mệt mỏi lắm không?"
Cụ Nguyễn Du từng viết trong Văn tế thập loại chúng sinh một câu mà mỗi mùa tháng Bảy tôi đều nhớ:
"Thương thay thập loại chúng sinh…"
Một câu gọi mở lòng trắc ẩn. Không chọn ai để thương. Không phân loại ai để cứu. Chỉ thấy rằng: ở đời sống này, có quá nhiều kiếp người lỡ dở, quá nhiều phận người rơi rớt. Và trong câu chữ của ông, tôi nghe rõ tiếng thở dài của một dân tộc từng trải qua bão sương, từng đi qua đói nghèo, chiến tranh và những cuộc chia ly không kịp nói lời cuối.
Ông viết:
"Hồn đơn phách chiếc…"
Chỉ mấy chữ thôi mà lạnh. Lạnh như một căn phòng trọ cuối tháng, khi người ta nhìn ví tiền và nhìn cả tương lai mờ mịt ảm đạm. Lạnh như một cuộc hôn nhân hai người ngồi trên hai núi của nả nhưng mỗi người một thế giới. Lạnh như một chiếc điện thoại im lìm đã lâu không một cuộc gọi vào một ngày bạn mong ngóng có ai đó hỏi thăm bản thân mình. Có những người sống mà như đã bị lãng quên. Có những người chết đi cũng không có một nén nhang. Và có những người còn thở nhưng bên trong đã tắt lịm.
Tôi không kể những điều này để bạn sợ cuộc sống. Tôi kể để bạn thấy mình không lẻ loi giữa cuộc sống này. Vì nỗi đau khổ có một thói quen tàn nhẫn: nó làm ta tưởng rằng "chỉ mình mình như thế".
Sự thật là: ai cũng mang một vết nứt thương tổn. Có người giấu trong công việc. Có người giấu trong tiếng cười. Có người giấu trong lòng hiếu thảo. Có người giấu trong những câu nói bông đùa. Và có người giấu bằng cách trở nên cộc cằn, cáu giận xù lông dựng đứng và nói những lời chua chát khó nghe lắm lắm vì họ không còn biết cách nào khác để tự vệ.
Cuốn sách này là lời hứa nhỏ của tôi với bạn: tôi sẽ không quay đi và bỏ mặc, tôi phải viết để thấy và cảm nhận đời sống của tôi và chúng ta trên hành trình cuộc sống này một cách chân thành và khách quan nhất.
Tôi không có công thức để bạn hết khổ. Tôi chỉ có trải nghiệm sống quan sát chân thật của một người đã từng làm nghề bác sĩ, và sự thành thật của một người làm người. Tôi tin rằng điều làm nỗi đau khổ nhẹ đi không phải là lời khuyên đúng, mà là một ánh nhìn cảm nhận,thấu cảm và đồng cảm . Đúng nghĩa. Đúng lúc. Đúng chỗ đau khổ cảu kiếp sống con người.
Đôi khi, "thấu cảm" không phải thắng được quá khứ. Mà là học cách mang theo nó mà không biến mình thành một người lạnh lùng cảm nhận. Đôi khi, mạnh mẽ không phải gồng lên. Mà là dám nhận: tôi đang mệt mỏi. Đôi khi, trưởng thành không phải biết chịu đựng hơn. Mà là biết xin giúp đỡ.
Nếu bạn hỏi tôi, một bác sĩ, rằng mình nên làm gì trước nỗi khổ đau, tôi sẽ chia sẻ ba điều rất giản đơn, nhưng chân thật.
Thứ nhất, làm chứng và quan sát lắng nghe. Đừng vội sửa người khác. Đừng vội "giải pháp hóa" một trái tim. Chỉ cần ở đó và thừa nhận: "Tôi thấy bạn đang đau khổ."
Thứ hai, đừng làm nỗi khổ của nhau nặng thêm. Một câu nói sắc lạnh có thể ở lại trong người ta nhiều năm. Một sự tử tế nhỏ có thể cứu một ngày buồn tủi.
Thứ ba, tập sống cùng nỗi tổn thương. Không phải ôm nó để bi lụy, mà để hiểu mình, biết giới hạn, biết ranh giới, biết điều gì là giá trị thật sự. Để lựa chọn một đời sống không hoàn hảo, nhưng có giá trị và ý nghĩa sâu sắc.
Cụ Nguyễn Du đã từng nhắc:
"Kiếp phù sinh như hình bào ảnh…"
Đời mong manh. Vì mong manh, nên mỗi cái ôm, mỗi tin nhắn hỏi thăm, mỗi bữa cơm ngồi lại, mỗi lần bạn không bỏ rơi chính mình… đều trở nên quý giá. Đời ngắn. Nhưng lòng người có thể dài mênh mông vô tận. Đời chật chội. Nhưng thương yêu có thể mở ra giữa người với người.
Bạn đang cầm cuốn sách này, có thể vì bạn mệt mỏi. Có thể vì bạn đang lạc lối. Có thể vì bạn từng đau khổ, và vẫn chưa biết đặt nỗi đau khổ đó ở đâu cho đỡ nhói tâm can. Tôi không hứa hẹn sẽ làm bạn vui ngay. Tôi chỉ hứa rằng, từng trang một, chúng ta sẽ đi cùng nhau qua những vùng tối quen thuộc của kiếp người, để cuối cùng bạn có thể cảm nhận nhẹ nhàng hơn với chính mình:
À, hóa ra mình không phải tồi tệ là như thế. Mình chỉ đang mang một nỗi tổn thương chưa dứt, rồi sẽ qua đi như quy luật vô thường của cuộc sống vậy. Nếu bạn sẵn lòng, xin mời bạn bước vào hành trình này cùng tôi. Chậm chạp thôi. Nhẹ nhàng thôi. Nhưng chân thật. Ta sẽ không chạy trốn nỗi khổ đau. Ta sẽ học cách bế ẵm nó, như bế ẵm một phần cuộc đời tươi đẹp và đáng sống. Và dẫu vậy… ta vẫn sống là con người biết cảm nhận, biết đồng cảm, thấu hiểu, yêu thương và khổ đau đó là những trải nghiệm tuyệt vời nhất trên hành trình cuộc sống này. Tôi chọn ba cụm trích ngắn từ Văn tế thập loại chúng sinh: "Thương thay thập loại chúng sinh", "Hồn đơn phách chiếc", "Kiếp phù sinh như hình bào ảnh" vì đó là ba "mạch" đạo đức của cuốn sách: thấy đau khổ để thương cảm, thấy cô độc để không bỏ mặc quay đi, và thấy vô thường để sống tử tế hơn từng phút giây hiện tại.
Dưới đây là đoạn triết luận về:
"Không ai sống mà không mang một vết tổn thương." Có người mang nó trên thân thể, có người giấu nó trong ký ức, có người bọc nó bằng im lặng, thành công, tiền bạc, hay một nụ cười giấu đi. Nhưng đã là con người thì khó ai đi hết cuộc đời mà không một lần nứt vỡ. Cụ Nguyễn Du từng mở đầu lòng thương của mình bằng câu "Thương thay thập loại chúng sinh", rồi nhìn sâu hơn vào kiếp người bằng hình ảnh "Hồn đơn phách chiếc"; đó không chỉ là lời gọi những phận đời lưu lạc ở cõi âm, mà còn là lời nói hộ cho bao con người đang sống mà vẫn cô độc giữa cõi người. Nỗi khổ làm người nằm ở chỗ ta biết khổ đau, biết mình đang khổ đau, và nhiều khi còn phải tiếp tục bước đi trong khi vết thương ấy chưa kịp lành. Shakespeare nói rất đúng về thân phận ấy: "When sorrows come, they come not single spies, but in battalions" — khi khổ đau kéo đến, chúng hiếm khi đi riêng lẻ, mà thường dồn dập như một đạo quân hùng mạnh. Và Tolstoy, bằng một câu nổi tiếng, lại cho thấy một chiều sâu khác của nỗi khổ: "every unhappy family is unhappy in its own way." Mỗi gia đình bất hạnh, mỗi con người tổn thương, đều mang một hình dạng đau đớn rất riêng; vì thế không thể cân đo nỗi buồn của ai bằng thước đo của người khác. Nghĩ cho cùng, bi kịch lớn nhất không phải là con người có vết tổn thương, mà là tưởng chỉ riêng mình mang vết thương ấy. Khi hiểu rằng không ai sống mà không từng rớm máu trong tâm hồn, ta sẽ bớt kiêu hãnh hơn trước nỗi đau của người khác, bớt phán xét hơn trước những méo mó của đời sống, và dịu dàng hơn với chính mình. Bởi đôi khi, điều sâu thẳm nhất của "nỗi khổ làm người" không phải là đau, mà là vẫn phải học cách yêu thương, tin cậy, và sống tử tế sau rất nhiều lần tổn thương và vỡ vụn.